مراکز بازگشت مهاجران؛ پنج کشور اروپایی به‌دنبال توافق با کشورهای خارج از اتحادیه اروپا

تاریخ انتشار خبر: ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶

پنج کشور عضو اتحادیه اروپا شامل آلمان، اتریش، دانمارک، یونان و هلند در حال پیگیری طرحی برای ایجاد مراکز بازگشت مهاجران در کشورهای خارج از اتحادیه هستند. هدف این طرح، فراهم‌کردن امکان انتقال افرادی است که حق قانونی اقامت در اتحادیه اروپا را ندارند و مشمول تصمیم بازگشت شده‌اند.

بر اساس گزارش‌ها، رواندا و اوگاندا از گزینه‌های مطرح در مذاکرات هستند؛ هرچند کشورهای مذاکره‌کننده هنوز مقصد نهایی را به‌طور رسمی اعلام نکرده‌اند. عفو بین‌الملل نسبت به پیامدهای حقوق بشری این سیاست هشدار داده و آن را نمونه‌ای از انتقال مسئولیت‌های مهاجرتی اروپا به کشورهای ثالث می‌داند.

مراکز بازگشت مهاجران چیست و چرا اروپا به‌دنبال آن است؟

«مراکز بازگشت» (Return Hubs) به مراکزی در خارج از اتحادیه اروپا گفته می‌شود که بر اساس طرح مورد بحث، ممکن است برای انتقال برخی از اتباع کشورهای ثالثِ فاقد حق اقامت در اتحادیه مورد استفاده قرار گیرند.

این ایده بخشی از رویکرد گسترده‌تر اتحادیه اروپا برای افزایش اثربخشی روند بازگشت افرادی است که باید قلمرو کشورهای عضو را ترک کنند. موافقان این سیاست، آن را ابزاری برای تسهیل اجرای تصمیم‌های بازگشت و افزایش همکاری با کشورهای ثالث می‌دانند.

با این حال، انتقال افراد به کشوری که ممکن است هیچ پیوندی با آن نداشته باشند، پرسش‌هایی درباره مسئولیت دولت‌ها، دسترسی به حمایت حقوقی و تضمین حقوق بنیادین ایجاد کرده است.

پنج کشور اروپایی در پی توافق برای ایجاد مراکز بازگشت

آلمان، اتریش، دانمارک، یونان و هلند در قالب همکاری مشترک موسوم به «گروه پنج» (Group of Five)، مذاکرات مربوط به ایجاد مراکز بازگشت در کشورهای خارج از اتحادیه اروپا را دنبال می‌کنند.

در نشست این کشورها در کپنهاگ در ۴ سپتامبر ۲۰۲۶، مقام‌ها از پیشرفت در مسیر دستیابی به توافق با یک کشور ثالث خبر دادند. هدف اعلام‌شده، دستیابی به توافق‌هایی تا پایان سال ۲۰۲۶ است؛ با این حال، در آن زمان کشور میزبان نهایی معرفی نشد.

بر اساس گزارش رویترز، دانمارک اعلام کرده است که امیدوار است انتقال نخستین افراد به مراکز بازگشت تا پایان سال ۲۰۲۷ آغاز شود. بنابراین، آغاز عملیات در ابتدای سال ۲۰۲۷ را نمی‌توان زمان‌بندی قطعی و مورد توافق همه کشورهای مشارکت‌کننده دانست.

رواندا و اوگاندا؛ گزینه‌های مطرح در مذاکرات

عفو بین‌الملل در بیانیه‌ای در ۲ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که مذاکرات پنج کشور اروپایی با رواندا و اوگاندا، طبق گزارش‌های منتشرشده، پیشرفت بیشتری داشته است. با این حال، جزئیات توافق‌های احتمالی و وضعیت نهایی مذاکرات به‌طور کامل علنی نشده است.

این سازمان با اشاره به سابقه موارد نقض حقوق بشر و نگرانی‌های سیاسی و امنیتی در این دو کشور، درباره احتمال بازداشت خودسرانه، شکنجه، بدرفتاری و بازگرداندن اجباری افراد به کشور مبدأ هشدار داده است.

در مورد رواندا، عفو بین‌الملل همچنین به رأی دیوان عالی بریتانیا در سال ۲۰۲۳ اشاره می‌کند؛ رأیی که در چارچوب طرح بریتانیا برای انتقال پناهجویان، رواندا را کشور ثالث امنی برای این منظور ندانست. این رأی مربوط به طرح و شرایط بررسی‌شده در بریتانیاست و به‌تنهایی تعیین‌کننده قانونی‌بودن هر توافق احتمالی آینده اتحادیه اروپا نیست.

چارچوب قانونی اتحادیه اروپا چه می‌گوید؟

در اول ژوئن ۲۰۲۶، مذاکره‌کنندگان شورای اتحادیه اروپا و پارلمان اروپا به توافق سیاسی موقت درباره مقررات بازگشت دست یافتند. این چارچوب، امکان انعقاد توافق با کشورهای ثالث برای ایجاد مراکز بازگشت را پیش‌بینی می‌کند.

با این حال، کمیسیون اروپا تصریح کرده است که مقررات باید پیش از لازم‌الاجراشدن، به‌صورت رسمی از سوی پارلمان اروپا و شورا تصویب و در روزنامه رسمی اتحادیه اروپا منتشر شود.

همچنین، توافق با کشورهای ثالث باید با استانداردها و اصول حقوق بشر بین‌المللی، از جمله اصل منع بازگرداندن افراد به مکانی که در آن با خطر مواجه‌اند، سازگار باشد. از این رو، توافق سیاسی درباره چارچوب کلی را نباید به‌معنای تأیید خودکار هر توافق اجرایی یا هر مرکز پیشنهادی دانست.

واکنش عفو بین‌الملل و نگرانی‌های حقوق بشری

عفو بین‌الملل با انتقاد از طرح مراکز بازگشت، هشدار داده است که انتقال افراد به مراکز خارج از اتحادیه اروپا می‌تواند خطرهایی از جمله بازداشت خودسرانه، شکنجه، محدودیت دسترسی به دادرسی عادلانه و بازگرداندن اجباری به کشور مبدأ را به همراه داشته باشد.

این سازمان همچنین معتقد است که چنین سیاستی ممکن است مسئولیت‌های مهاجرتی و حقوقی کشورهای اروپایی را به کشورهای ثالث، به‌ویژه کشورهای جنوب جهانی، منتقل کند؛ کشورهایی که خود با محدودیت منابع و چالش‌های حقوق بشری روبه‌رو هستند.

این موارد، ارزیابی و هشدار عفو بین‌الملل درباره خطرهای احتمالی اجرای طرح است؛ نه اثبات وقوع این تخلفات در مراکزی که هنوز ایجاد یا عملیاتی نشده‌اند.

بحران سئوتا و بحث درباره انعطاف در قوانین مهاجرتی

در پی تحولات مرتبط با ورودهای گسترده مهاجران در سئوتا، بحث درباره نحوه مدیریت بحران‌های مهاجرتی و امکان استفاده از سازوکارهای اضطراری در اتحادیه اروپا بار دیگر مطرح شده است.

اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، از بررسی انعطاف محدود و زمان‌مند در اجرای برخی رویه‌ها در شرایط اضطراری حمایت کرده است. با این حال، این بحث از موضوع مراکز بازگشت متمایز است و نباید آن را به‌معنای تعلیق کلی قوانین پناهندگی یا مجوز نامحدود برای اخراج افراد تلقی کرد.

اهمیت این خبر

پیگیری مراکز بازگشت می‌تواند بر شیوه اجرای سیاست‌های مهاجرتی اتحادیه اروپا و وضعیت افرادی که با تصمیم بازگشت روبه‌رو هستند، تأثیر بگذارد. در صورت اجرایی‌شدن طرح، موضوعاتی مانند محل انتقال افراد، شرایط نگهداری، دسترسی به وکیل و امکان اعتراض به تصمیم‌ها اهمیت ویژه‌ای خواهند داشت.

برای متقاضیان پناهندگی و مهاجران، این تحولات به‌معنای تغییر خودکار شرایط اقامت یا پناهندگی در تمام کشورهای اروپایی نیست. آثار عملی طرح به متن نهایی مقررات، توافق‌های دوجانبه و نحوه اجرای آن‌ها بستگی خواهد داشت.

جمع‌بندی

آلمان، اتریش، دانمارک، یونان و هلند برای دستیابی به توافق با کشورهای خارج از اتحادیه اروپا درباره ایجاد مراکز بازگشت مهاجران تلاش می‌کنند. رواندا و اوگاندا از گزینه‌های مطرح در مذاکرات گزارش شده‌اند، اما مقصد نهایی و جزئیات توافق‌ها هنوز به‌طور کامل مشخص نیست.

هدف اعلام‌شده کشورهای مشارکت‌کننده، پیشبرد توافق‌ها تا پایان سال ۲۰۲۶ است و دانمارک از امکان آغاز انتقال افراد تا پایان ۲۰۲۷ سخن گفته است. در کنار این روند، عفو بین‌الملل درباره خطرهای حقوق بشری و انتقال مسئولیت‌های مهاجرتی به کشورهای ثالث هشدار داده است. سرنوشت اجرایی این طرح به توافق‌های نهایی، تصویب مقررات مربوط و رعایت الزامات حقوقی وابسته خواهد بود.

منابع

1. Cadena SER: گزارش اصلی درباره طرح مراکز اخراج مهاجران و انتقاد عفو بین‌الملل از سیاست مهاجرتی اتحادیه اروپا؛ منتشرشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶
2. Amnesty International: هشدار درباره طرح مراکز بازگشت در رواندا و اوگاندا و خطرهای حقوق بشری؛ منتشرشده در ۲ سپتامبر ۲۰۲۶
3. Reuters: گزارش توافق پنج کشور اروپایی برای پیگیری مراکز بازگشت در کشورهای خارج از اتحادیه اروپا و برنامه احتمالی دانمارک برای آغاز انتقال تا پایان ۲۰۲۷؛ ۴ سپتامبر ۲۰۲۶
4. European Commission – Migration and Home Affairs: توضیحات رسمی درباره توافق سیاسی موقت مقررات بازگشت و چارچوب مراکز بازگشت در کشورهای ثالث؛ ۲ ژوئن ۲۰۲۶
5. Council of the European Union: اطلاعیه توافق موقت شورای اتحادیه اروپا و پارلمان اروپا درباره بازگشت اتباع کشورهای ثالث فاقد اقامت قانونی؛ ۱ ژوئن ۲۰۲۶